نرسيده‌اند . « 1 » كلمهء كتاب به معنى قرآن مجيد و كتب آسمانى ديگر در موارد عديده در قرآن مجيد آمده است . از جمله واژه‌هايى كه مكرر در قرآن آمده است « كلمه » و « كلمات » است . 26 مرتبه نام كلمه آمده است به معنى اصطلاحى : مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ ( آل عمران ، 3 ) . يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ( آل عمران ، 3 ) . تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ ( 64 ، 3 ) . وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا ( انعام ، 6 ) . و چهارده مورد كلمات و كلمات تامات آمده است . و چهارده مورد « كلم » و هفتاد بار كلمهء قرآن و هفت مورد فرقان آمده است . يك بار لوح محفوظ آمده است . و كلمات : قضى به صورت فعل در شكل‌هاى گوناگون بيش از چهل مورد و كلمهء قدر به صورت فعل و هم اسم و مصدر در صيغه‌هاى گوناگون 39 مورد آمده است . و اشاره شد كه بخش اعظم از سفر سوم اسفار بحث در كلام ، قرآن و تأويل آيات مربوط به كتاب و كلام و قرآن و لوح محفوظ و لوح محو و اثبات و قضا و قدر الهى است . اساس اشكال اهل كلام اين بوده است كه خداوند ذات مقدس است كه در معرض تغيير و تبديل نيست و كلام ذاتش تجدد و تغيّر است و عبارت از حروفى است كه از مقاطع مخارج حروف به تدريج خارج مىشود و اين امر دربارهء خداوند نمىتواند درست باشد و از طرفى در قرآن مجيد اطلاق تكلم و متكلم بودن به خداوند شده است پس بايد راهى يافت كه در عين حال كه خداوند متكلم است و با حضرت موسى سخن گفته است نوع كلام را دربارهء او توجيه كرد . كلام از ديدگاه ملا صدرا و عارفان اسلامى مفهوم ديگرى دارد كه گفته‌اند « فما ظهر العالم الا بالكلام بل العالم كلمه الكلام » چرا جهان وجود را كلا كلام دانسته‌اند زيرا از وجود سازندهء آن حكايت دارند . زيرا چنان كه ملا صدرا گويد : غرض اول گوينده در ارادهء كلام انشاى اعيان حروف است و ايجاد ما فى ضمير يعنى بيان آن‌چه در درون انسان به وسيله حروف و اصوات متكى به مخارج حروف است و ترتيب اثر بر آن از اهداف ثانويه است و اين در موردى است كه انشاى كلام بالذات مطلوب باشد و درمواردى ترتّب اثر بر آن مطلوب بالذات است . « 2 » كلام بر سه گونه است اول آن‌كه مقصود بالذات خود كلام باشد مانند ابداعات الهى كه جهان عقول مجرده باشد كه كلمات تامات‌اند دوم آن‌كه هم كلام و هر ترتيب اثر و آثار آن هر دو مطلوب بالذات باشد و آن خلق جهان مدبّرات علويه و ملائكهء سماويه است كه لازمهء وجود آن‌ها تدبيرات و تحريكات است يعنى تأثير در سفليات كه آثار غير قابل انفكاك آن‌ها است كه ملا صدرا آن‌ها را كلمات وسطى ناميده است سوم كلماتى است كه بالذات مطلوب نيست و غرض از آن‌ها چيز ديگر است مانند خطابيات و اوامر و نواهى به ارباب تكليف كه قهرا قابل تخلف است و گاه مكلفان از ترتيب اثر بر آن‌ها سرپيچى كنند .

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 3 ، صص 3 - 54 . ( 2 ) همان ، ص 5 .